ग्यासको अभाव झेल्दै सहर, मधेशका गाउँमा गोइँठाकै भर

३० फागुन,सिरहा ।

मध्यपूर्वमा इजरायल-अमेरिका र इरानबिच युद्ध चलिरहँदा विश्वभर पेट्रोलियम पदार्थको संकट चुलिएको छ । जसको प्रभावबाट नेपाल पनि अछुतो छैन । बजारमा खाना पकाउने एलपी ग्यासको चरम अभाव सुरु भइसकेको छ । सरकारले अभाव व्यवस्थापन गर्न आधा सिलिन्डर ग्यासको अवधारणा अभ्यासमा ल्याएको छ । तैपनि उपभोक्ताले सहज ग्यास पाउन सकेका छैनन् । यो संकट लम्बिँदै जाँदा सहरवासी कसरी खाना पकाउने भन्ने चिन्तामा छन् । तर, तराई-मधेशका गाउँवासीलाई भने त्यो समस्याले कहीँ कतै पनि छोएको छैन । किनभने यहाँका गाउँवासीलाई खाना पकाउन ग्यासको जरुरत नै छैन ।

मधेशका गाउँमा परम्परागत रूपमा नै गोइँठा-गोबर खाना पकाउने ऊर्जाको मुख्य स्रोतका रूपमा प्रयोग हुँदै आएको छ । मधेशका गाउँ-टोलमा अहिले घरको आँगन, छाना, भित्तो तथा खेत–चौरमा सुकाउन राखेका गोइँठाको चाङ देखिन्छ । तिनै गोइँठा यहाँको खाना पकाउने ऊर्जाका मुख्य स्रोत हुन् । पशुपालनसँग जोडिएको ग्रामीण जीवनशैलीका कारण गोबर सजिलै उपलब्ध हुन्छ । त्यही गोबरको प्रयोगबाट स्थानीयले गोइँठा बनाउँदै आएका छन् । यही कारण सहरमा ऊर्जा संकट त्रास फैलिरहेका बेला मधेशका गाउँवासी भने निर्धक्क छन् । उनीहरूको चुल्हो कम्तीमा ऊर्जा अभावकै कारण निभ्ने अवस्था छैन ।

गोल बजार नगरपालिका-८ की ईन्द्रासैन महरा आफूलाई कम्तीमा चुल्होमा आगो बाल्न कहिल्यै समस्या नहुने बताउँछिन् । ‘हामी गाउँघरमा पहिलेदेखि नै गोबरबाट बनाएको गोइँठा प्रयोग गरेर खाना पकाउँदै आएका छौँ,’ उनी भन्छिन्, ‘हामीलाई धेरै समस्या हुँदैन । आफ्नै घरमा भएका पशुबाट गोबर पाइन्छ, त्यसैले गोइँठा बनाएर वर्षैभरि प्रयोग गर्न सकिन्छ ।’ सोही ठाउँकी आगैरदेवी उराउ सहरमा बस्नेले गोइँठाको महत्त्व नबुझ्ने बताउँछिन् । ‘सहर–बजारमा बस्नेलाई के थाहा ? गोइँठा केवल खाना पकाउने साधन मात्र होइन । यो हाम्रो संस्कार र परम्परासँग पनि जोडिएको छ,’ उनले भनिन् । उनी विवाह, चाडपर्वदेखि मृत्यु संस्कारसम्मका धार्मिक तथा सामाजिक कार्यमा पनि गोइँठाको प्रयोग हुने बताउँछिन् ।

ग्यासमा भन्दा गोइँठाबाट पकाइएको खाना स्वादिलो लाग्ने उराउको अनुभव छ । ‘हामीलाई त ग्यासमा पकाएको भन्दा यही गाेइँठामा पकाएको खाना मीठो लाग्छ । त्यो ग्यासमा एकै चोटि उम्लिएको खाना के मीठो हुनु,’ उनले भनिन् । अहिले बजारमा ग्यासको अभाव भएको आफूले सुनेको बताउँदै उनले आफूलाई भने चुल्हो बल्न समस्या नभएको बताइन् । पशुपालनमा सक्रिय यहाँका मधेशका ग्रामीण जनतालाई केही दिन मात्रै मेहनत गरेर बनाएको गोइँठाले वर्षभरि खाना पकाउन पुग्छ । यहाँका महिलाले गोबरलाई हातले आकार दिई भित्ता तथा जमिनमा टाँसेर सुकाउँछन् । सुकेपछि त्यसलाई भण्डारण गरेर बर्सभरि प्रयोग हुन्छ ।